Dinzung Mino Thawhkehnak le Tuanbia Tawi

Dinzung mino nih tuahmi pumpalulh chuih zuamnak

Biadomhnak: December thla ni 26 timi hi 1959 kum ah Saya Ram Hmung (Iang Zing Pa) nih Thangthar puai tiah min bunh in a kan thok pimi a si, Kum(15) a kal hnu ah chan he aa tlak ningin kan kalpi khawh lo caah kan ngol t`han. Cu t`hangthar puai kan tuahnak a sullam cu mino kan fa le nih a lamkip in t`hancho nakding tiah tuahmi a si i, kan umnak hmun le hma nih a kan pek lo caah duh bangin kan thangcho kho lo, Sihmansehlaw, kan nu le pa nih fahum an thim tawnnak t`alawn le fangvai an suah (leh) tawnnak KHO in rawl an kan ei pi tawnmi kha atu ah kan hmanmi Pakhan hin an kan ei pi khawh. Cun Khua Sung ( Khua Hlun) le Bual Fiang ( Khuathar) kar i Leilawng (motor) kalnak lam khi Sayaci Ram Hmung nih thangthar mino min in a kan cawh pimi asi fawn. Cun pe 80 pe 24 Sianginn dothnih(2) cu atu Rev.Thang Thai te inntual i a um tawnmi Sianginn hlun kha thangthar mino pawl nih Thing-at  in rak sakmi asi. Mah hna pathum cu keimah kaa cinken khawh tawkmi thangthar puai timi nih a chuahtermi atlaici cu asi.
 

An remht`hanmi Khuahlun lei kalnak motor laam

A tu ah kan fa le mino hna nih kumtampi a liam hnu a dih hnu ah, Dinzung mino tiah min nan i bunh, i lungrual tein nanmah le chan he aa tlak ningin lek zuamnak aphunphun in nan kan tuahpi, atu hi Kum (4) nak asi cang. Nan cungah lunglomhnak tampi kan ngei. Cun, hmailei zongah hi kan tuahmi nih hin zeidah kan khua kan ram caah lungrualnak le t`hatnak a chuahpi lai, hlan lio kan pa le nih Thangthar puai timi an rak tuah bantuk khan zeidah a phi kan hmuh khawh ve hnga. An nih cu Sakta khua caah lam an cawh khawh,Talawn le Kho in rawl ei tawn mi Pakan in an kan thlen piak rih, Sianginn a thar in an sak piak timi pawl kha icinkenh in kan fa le Din Zung mino zong nih hi nan tuahmi hi philh lo tein lek zuamnak le fimthiam nak he a phunphun in a lamkip ah t`hanchonak caah khua kan tuak piak ve te uh ti bu in ka bia ka donghter

Khuathar ( Bualfaing) Cheukhat

 Cat`ialtu: Pu Hrang Chin ( Pu Hrang Chin timi cu Sakta haukaa ah khua asami le Sakta khuami nih bochan ngaimi  a si. Fapa pariat a ngei hna. A fapa upabik hi Biak Cung Chin a si caah amah cu Biak Cung Pa tiah dawtnak in auhmi a si)

Ca a kan t`ialpiaktu Pu Hrang Chin le Annu Pi T`hla Vaang

RELCHAP

Christmas Thawhkehnak ( The Origin of Christmas)

Biahmait`hi: Christmas puai thawhkehnak kongkau he pehtlai in, hi capar lehkawhnak caant`ha a ka petu Bawipa Pathian cu a hmasabik ah amin ka thangtthat! Cu lawng si loin, ca reltu unau hawidawt nan dihlak cung zongah lunglomhnak tampi ka ngei, Pathian nih thluachuahnak in pe cio ko hna seh, tiah a hmasabik ah ka lunglawnhnak langhter ka duh. Kan hngalhcia bangin ca leh tikah tlamtlin lonak ( grammar) aa kalhnak le bia faang hman ningcang aa dannak tampi a um ttheo bantukin hi capar tawite zong hi tlamtlinlonak tampi a um lai caah a relzia tu rak thiam hram te ko uh tiah zaangfah nawl kan duh fawn hna. Nan dihlak cungah Christmas daihnak le lomhnak um ko seh! Kumpi kumkhat chung kan i ngaih bik mi puai le puaidang nakin kan sunsak khunmi Christmas puai hi zei tin um hram a athok ning le hawidang nih an hman ning cio si ti kan hngalh ve ding hi a biapi tuk . Hi puai cu zeitindah aa thok ning le midang nih an hman ve ning le an sunsak cio ning konglam tawi te cu a tanglei hin zoh t`i hna sih!

Christmas Timi Cu: Christmas timi nih a mahkhelsinak le zei puai he hmanh tahchun awk t`ha lo sinak a ngei. Ziah ti cun, hi Christmas puai lawng hi vawleicung puai vial te lakah khrihfa mi he khrifa a si lomi he ulh, nuamhpi le sunlawiter mi a si. Sihmansehlaw, mitlawmte lawng nih zetindah hi puai cu um hram aa thok ningcang asi ti hngalh a si.
Kum 300 chung hrawng Zisuh chuahni puaituahnak a rak um lo. Aruang cu; hlanlio khrifa pale hna nih khamhtu chuahni puai tuah cu a sual ah an rak ruah. Christmas puai tuahnak a hramthawknak dik taktak in le mah hi set hi asi hrimhrim ko tiah fianter awk caah cun a har ngai ko. A luancia 1500 kum lioah kumkhat chungah ah ni dangdang cio in Christmas tuah a si tiah rak theih hngalh a si. Cu hna cu December 25th, January 6th, march 28th, April 19th le 20th. Cun ,November 17th pawl hna hi a tu le tu rak ulh a si. A.D 361 kum ah Pope Julius nih, "December 25th cu Jesus khrih chuahni a si" tiah a rak thanh bantukin A.D 500 kum ah a huap piin khrihfabu tambik nih cu ni cu Christmas nih tiah vun theih hngalhmi ni ah a rak cang. Sihmanhsehlaw, Ani cu zapi nih cohlan dih a rak si lo. Greek Orthodox le Armenian khrihfabu pawl nih cun January 6 le 18 nak ni ah Christmas puai an tuah. Cun Abbysinia i khrihfabu pakhat ahcun Jesuh khrih chuah camtuak puaituahnak a tam lei in an zumh i kumkhat chungah voihleikhat Christmas puai an tuah. Cun Jesuh khrih a chuahnak khua Bethlehem Biakinn ah a biapimi biaknak phuthum nih ni dang cio in an biaknak hoih in Christmas puai an rak tuah hna.
 

Caan saupi chung cu Vawleicung kaakip ah Christmas cu December 25th ah rak tuah cio dih a si rua tiah ruah a si. Asinain kan Christmas lomhnak puai le kan hmanning kan vun zoh t`han tikah Christmas puai tuahnak kongkau ah ruahnak a kapkip in a um ti hi kan hmuh khawh. Biaknak lei kong he aa pehtlai tuk lomi

Zurop (Europe) ram ah khrihfa biaknak a rak phanh hlan ah (mid-winter celebrations ) thangkhawng laifang puaituahnak a rak um cang. Ni sau hram ai thok tikah ni cu chaklei in thlanglei ah ai her. Cu caan ahcun Khrihfa a si lomi pawl nih idinh ni puai an rak ngei. Cu an puai nih a sawh duhmi cu a nuamlo ngaimi le a dawmmi khuasik in a piangmi ni a rak kir t`han timi khi a si. Rome khua ahcun mah thangkhawng laicer puai cu Saturnalia (sa-tur-na-lia) tiah an rak kawh, an pathian Saturn upatnak caah laksawng pawl an ithleng, bawi le sal, a luatmi le luat lomi sining khat te’n umt`i caan a si i nuam taktak in an rak hman. Khrihfa biaknak cu Rome nawlngeihnak he aa pehtlaimi biaknak ah a rak can hnu ah an puai min cu the mass of Christ si lo le Christ mass tiah rak thlen a si. Europe ram chakleikam a ummi German nunning aa nunpimi miphun hna nih December 25 ah ni a dir tiah ruahnak an rak ngei. Ni kha kumkhat chungah a tawibik ni ah ai ser i cu hnu ahcun thazaang a ngah t`han tiah rak zumhmi a si i, cu nih cun lunglomhnak nganpi a chuah pi. Chaklei Europe tthimthiam ah adang puai ngan ngaimi Anglo-saxon nihcun cu puai cu Zool or Yule tiah a kawh mi puai an rak ngei. Khrihfa biaknak biapimi biaknak ah a rak can hnu ahcun Yule timi puai cu Christmas puai tuahnak caah hman a rak si. Hebru miphun nih ceunak puai (Festival of Light) timi Hebruholh in ‘Hanukkah’ cu December 25th ah an rak tuah tawn.
 

Christmas timi biafang cu biafang pahnih Christ le mass timi komhmi a si. Christ cu Greek biafang “christos”( a suallam cu biaknak le ‘chititoih, thuh’mi) in a rak ra mi si i, Mass biafang cu Hebrew biafang “mas” timi in a rak ra mi asi. Caan sau deuh hnuah “mas” biafang cu “mass” ah ruahpalh le hmanpalh a rak si i Roman Catholic khrihfabu nupi thitpuai, le Jesuh Christ philhlonak puai ti bantuk lei khi a sawh .
 

Europe Ah: England ram ah a hmasabik Khrihfa a phakkaa thokin ‘christos mass’ puai timi puai cu an rak tuah/ulh. Cu cu Spain ram i ‘Natividad’ timi he aa pehtlai. Cun, Italy ram ah ‘Natale’, Cun French nih Noel tiin an kawh mi Pathian thangtthatnak pumhnak caah a si tiah an rak ti. Cun Germany ram ahcun ‘Weihnacht’ timi a sullam cu athiangmi le pekchanhnak, hlutnak zaan ti a si

Bia donghnak: Nihin Christmas puai cu Pathian he ai pehtlaimi (sacred) athiangmi le vawlei thil he aa pehtlaimi (secular) pahnih tiin ah fonh chih a si cang . Cu nih cun cingla rualchan tuah tawnmi phunglam (folk custom ) cu vawleicung hmun kaakip ah a chuahpi. Santa claus , Christmas cards, laksawng caah dawr kal (shopping for gift) Christmas thingkung, Darkhing, arfi phazawingdaan, ever green tree, caw rawlkuang le hmun dang kaadang i mi chungkhar tontthannok, (family reuniuins) lunglomhnak puai he aa tlakmi lawmhnak rawl ti pawl in a phunphun a chuapi. Hi hna chung i tlawmte lawng hi Khrih chuahni i tuah hnawh a phu tak tak mi cu an si. Asinain, mah hi pawl hi Innchungkhar nih thilrit ngai ah a chiah ttheo tawn.
Christmas cu innchungkhar i pumhkhawmhnak caan a si deuh bantukin ni dang nisung nakin thinlung kan bunhnak hmun le ni dang dinhnin le puai nakin kan sunlawiter ni a si. A thawhkehnak le a puai kan vun zoh tthan tikah Christmas cu in innchungkhar i biapi mi thilcan nakin aa thokmi asi bantukin innchungkhar nih Christmas puai cu puai sunglawibik ah a chiah. Puai dang caan ahcun chungkhar tlin lo zongah a biapi tuk in kan chia lo. Sihmansehlaw, Christmas caan ahcun chungkhar zapi tlingte in hman duh cio a si. Chan khat hnu chankhat in i roh ( a upa) chin lengmangmi hi Christmas puai cu ram tampi sin in kan hmuh khawhmi nih Christmas a phun tampi in a chuahpi. Biaknak lei he aa pehtlaimi in Christmas a thuh zia le a sanzia sullam alanghter. Pathian minung sinah a rak rat nak nih lunglomhnak ngan pi le puai ngan pi a chuah fawn. 

Theihternak: Capar hi keimah nih cauk tampi khawmh in leh mi si lo in ‘Special Days by Imtijungla Longchar’ t`ialmi chungin leh chin mi asi.

Translated by: Lian Thawng Hnin Chin

RELCHAP