Dinzung Mino Thawhkehnak le Tuanbia Tawi

Dinzung mino nih tuahmi pumpalulh chuih zuamnak

Biadomhnak: December thla ni 26 timi hi 1959 kum ah Saya Ram Hmung (Iang Zing Pa) nih Thangthar puai tiah min bunh in a kan thok pimi a si, Kum(15) a kal hnu ah chan he aa tlak ningin kan kalpi khawh lo caah kan ngol t`han. Cu t`hangthar puai kan tuahnak a sullam cu mino kan fa le nih a lamkip in t`hancho nakding tiah tuahmi a si i, kan umnak hmun le hma nih a kan pek lo caah duh bangin kan thangcho kho lo, Sihmansehlaw, kan nu le pa nih fahum an thim tawnnak t`alawn le fangvai an suah (leh) tawnnak KHO in rawl an kan ei pi tawnmi kha atu ah kan hmanmi Pakhan hin an kan ei pi khawh. Cun Khua Sung ( Khua Hlun) le Bual Fiang ( Khuathar) kar i Leilawng (motor) kalnak lam khi Sayaci Ram Hmung nih thangthar mino min in a kan cawh pimi asi fawn. Cun pe 80 pe 24 Sianginn dothnih(2) cu atu Rev.Thang Thai te inntual i a um tawnmi Sianginn hlun kha thangthar mino pawl nih Thing-at  in rak sakmi asi. Mah hna pathum cu keimah kaa cinken khawh tawkmi thangthar puai timi nih a chuahtermi atlaici cu asi.
 

An remht`hanmi Khuahlun lei kalnak motor laam

A tu ah kan fa le mino hna nih kumtampi a liam hnu a dih hnu ah, Dinzung mino tiah min nan i bunh, i lungrual tein nanmah le chan he aa tlak ningin lek zuamnak aphunphun in nan kan tuahpi, atu hi Kum (4) nak asi cang. Nan cungah lunglomhnak tampi kan ngei. Cun, hmailei zongah hi kan tuahmi nih hin zeidah kan khua kan ram caah lungrualnak le t`hatnak a chuahpi lai, hlan lio kan pa le nih Thangthar puai timi an rak tuah bantuk khan zeidah a phi kan hmuh khawh ve hnga. An nih cu Sakta khua caah lam an cawh khawh,Talawn le Kho in rawl ei tawn mi Pakan in an kan thlen piak rih, Sianginn a thar in an sak piak timi pawl kha icinkenh in kan fa le Din Zung mino zong nih hi nan tuahmi hi philh lo tein lek zuamnak le fimthiam nak he a phunphun in a lamkip ah t`hanchonak caah khua kan tuak piak ve te uh ti bu in ka bia ka donghter

Khuathar ( Bualfaing) Cheukhat

 Cat`ialtu: Pu Hrang Chin ( Pu Hrang Chin timi cu Sakta haukaa ah khua asami le Sakta khuami nih bochan ngaimi  a si. Fapa pariat a ngei hna. A fapa upabik hi Biak Cung Chin a si caah amah cu Biak Cung Pa tiah dawtnak in auhmi a si)

Ca a kan t`ialpiaktu Pu Hrang Chin le Annu Pi T`hla Vaang

RELCHAP

Christmas Thawhkehnak ( The Origin of Christmas)

Biahmait`hi: Christmas puai thawhkehnak kongkau he pehtlai in, hi capar lehkawhnak caant`ha a ka petu Bawipa Pathian cu a hmasabik ah amin ka thangtthat! Cu lawng si loin, ca reltu unau hawidawt nan dihlak cung zongah lunglomhnak tampi ka ngei, Pathian nih thluachuahnak in pe cio ko hna seh, tiah a hmasabik ah ka lunglawnhnak langhter ka duh. Kan hngalhcia bangin ca leh tikah tlamtlin lonak ( grammar) aa kalhnak le bia faang hman ningcang aa dannak tampi a um ttheo bantukin hi capar tawite zong hi tlamtlinlonak tampi a um lai caah a relzia tu rak thiam hram te ko uh tiah zaangfah nawl kan duh fawn hna. Nan dihlak cungah Christmas daihnak le lomhnak um ko seh! Kumpi kumkhat chung kan i ngaih bik mi puai le puaidang nakin kan sunsak khunmi Christmas puai hi zei tin um hram a athok ning le hawidang nih an hman ning cio si ti kan hngalh ve ding hi a biapi tuk . Hi puai cu zeitindah aa thok ning le midang nih an hman ve ning le an sunsak cio ning konglam tawi te cu a tanglei hin zoh t`i hna sih!

Christmas Timi Cu: Christmas timi nih a mahkhelsinak le zei puai he hmanh tahchun awk t`ha lo sinak a ngei. Ziah ti cun, hi Christmas puai lawng hi vawleicung puai vial te lakah khrihfa mi he khrifa a si lomi he ulh, nuamhpi le sunlawiter mi a si. Sihmansehlaw, mitlawmte lawng nih zetindah hi puai cu um hram aa thok ningcang asi ti hngalh a si.
Kum 300 chung hrawng Zisuh chuahni puaituahnak a rak um lo. Aruang cu; hlanlio khrifa pale hna nih khamhtu chuahni puai tuah cu a sual ah an rak ruah. Christmas puai tuahnak a hramthawknak dik taktak in le mah hi set hi asi hrimhrim ko tiah fianter awk caah cun a har ngai ko. A luancia 1500 kum lioah kumkhat chungah ah ni dangdang cio in Christmas tuah a si tiah rak theih hngalh a si. Cu hna cu December 25th, January 6th, march 28th, April 19th le 20th. Cun ,November 17th pawl hna hi a tu le tu rak ulh a si. A.D 361 kum ah Pope Julius nih, "December 25th cu Jesus khrih chuahni a si" tiah a rak thanh bantukin A.D 500 kum ah a huap piin khrihfabu tambik nih cu ni cu Christmas nih tiah vun theih hngalhmi ni ah a rak cang. Sihmanhsehlaw, Ani cu zapi nih cohlan dih a rak si lo. Greek Orthodox le Armenian khrihfabu pawl nih cun January 6 le 18 nak ni ah Christmas puai an tuah. Cun Abbysinia i khrihfabu pakhat ahcun Jesuh khrih chuah camtuak puaituahnak a tam lei in an zumh i kumkhat chungah voihleikhat Christmas puai an tuah. Cun Jesuh khrih a chuahnak khua Bethlehem Biakinn ah a biapimi biaknak phuthum nih ni dang cio in an biaknak hoih in Christmas puai an rak tuah hna.
 

Caan saupi chung cu Vawleicung kaakip ah Christmas cu December 25th ah rak tuah cio dih a si rua tiah ruah a si. Asinain kan Christmas lomhnak puai le kan hmanning kan vun zoh t`han tikah Christmas puai tuahnak kongkau ah ruahnak a kapkip in a um ti hi kan hmuh khawh. Biaknak lei kong he aa pehtlai tuk lomi

Zurop (Europe) ram ah khrihfa biaknak a rak phanh hlan ah (mid-winter celebrations ) thangkhawng laifang puaituahnak a rak um cang. Ni sau hram ai thok tikah ni cu chaklei in thlanglei ah ai her. Cu caan ahcun Khrihfa a si lomi pawl nih idinh ni puai an rak ngei. Cu an puai nih a sawh duhmi cu a nuamlo ngaimi le a dawmmi khuasik in a piangmi ni a rak kir t`han timi khi a si. Rome khua ahcun mah thangkhawng laicer puai cu Saturnalia (sa-tur-na-lia) tiah an rak kawh, an pathian Saturn upatnak caah laksawng pawl an ithleng, bawi le sal, a luatmi le luat lomi sining khat te’n umt`i caan a si i nuam taktak in an rak hman. Khrihfa biaknak cu Rome nawlngeihnak he aa pehtlaimi biaknak ah a rak can hnu ah an puai min cu the mass of Christ si lo le Christ mass tiah rak thlen a si. Europe ram chakleikam a ummi German nunning aa nunpimi miphun hna nih December 25 ah ni a dir tiah ruahnak an rak ngei. Ni kha kumkhat chungah a tawibik ni ah ai ser i cu hnu ahcun thazaang a ngah t`han tiah rak zumhmi a si i, cu nih cun lunglomhnak nganpi a chuah pi. Chaklei Europe tthimthiam ah adang puai ngan ngaimi Anglo-saxon nihcun cu puai cu Zool or Yule tiah a kawh mi puai an rak ngei. Khrihfa biaknak biapimi biaknak ah a rak can hnu ahcun Yule timi puai cu Christmas puai tuahnak caah hman a rak si. Hebru miphun nih ceunak puai (Festival of Light) timi Hebruholh in ‘Hanukkah’ cu December 25th ah an rak tuah tawn.
 

Christmas timi biafang cu biafang pahnih Christ le mass timi komhmi a si. Christ cu Greek biafang “christos”( a suallam cu biaknak le ‘chititoih, thuh’mi) in a rak ra mi si i, Mass biafang cu Hebrew biafang “mas” timi in a rak ra mi asi. Caan sau deuh hnuah “mas” biafang cu “mass” ah ruahpalh le hmanpalh a rak si i Roman Catholic khrihfabu nupi thitpuai, le Jesuh Christ philhlonak puai ti bantuk lei khi a sawh .
 

Europe Ah: England ram ah a hmasabik Khrihfa a phakkaa thokin ‘christos mass’ puai timi puai cu an rak tuah/ulh. Cu cu Spain ram i ‘Natividad’ timi he aa pehtlai. Cun, Italy ram ah ‘Natale’, Cun French nih Noel tiin an kawh mi Pathian thangtthatnak pumhnak caah a si tiah an rak ti. Cun Germany ram ahcun ‘Weihnacht’ timi a sullam cu athiangmi le pekchanhnak, hlutnak zaan ti a si

Bia donghnak: Nihin Christmas puai cu Pathian he ai pehtlaimi (sacred) athiangmi le vawlei thil he aa pehtlaimi (secular) pahnih tiin ah fonh chih a si cang . Cu nih cun cingla rualchan tuah tawnmi phunglam (folk custom ) cu vawleicung hmun kaakip ah a chuahpi. Santa claus , Christmas cards, laksawng caah dawr kal (shopping for gift) Christmas thingkung, Darkhing, arfi phazawingdaan, ever green tree, caw rawlkuang le hmun dang kaadang i mi chungkhar tontthannok, (family reuniuins) lunglomhnak puai he aa tlakmi lawmhnak rawl ti pawl in a phunphun a chuapi. Hi hna chung i tlawmte lawng hi Khrih chuahni i tuah hnawh a phu tak tak mi cu an si. Asinain, mah hi pawl hi Innchungkhar nih thilrit ngai ah a chiah ttheo tawn.
Christmas cu innchungkhar i pumhkhawmhnak caan a si deuh bantukin ni dang nisung nakin thinlung kan bunhnak hmun le ni dang dinhnin le puai nakin kan sunlawiter ni a si. A thawhkehnak le a puai kan vun zoh tthan tikah Christmas cu in innchungkhar i biapi mi thilcan nakin aa thokmi asi bantukin innchungkhar nih Christmas puai cu puai sunglawibik ah a chiah. Puai dang caan ahcun chungkhar tlin lo zongah a biapi tuk in kan chia lo. Sihmansehlaw, Christmas caan ahcun chungkhar zapi tlingte in hman duh cio a si. Chan khat hnu chankhat in i roh ( a upa) chin lengmangmi hi Christmas puai cu ram tampi sin in kan hmuh khawhmi nih Christmas a phun tampi in a chuahpi. Biaknak lei he aa pehtlaimi in Christmas a thuh zia le a sanzia sullam alanghter. Pathian minung sinah a rak rat nak nih lunglomhnak ngan pi le puai ngan pi a chuah fawn. 

Theihternak: Capar hi keimah nih cauk tampi khawmh in leh mi si lo in ‘Special Days by Imtijungla Longchar’ t`ialmi chungin leh chin mi asi.

Translated by: Lian Thawng Hnin Chin

RELCHAP

SDC Kum 2012-2013 Dih Cazin

Afian deuh lo caah hikaa linke tu  hin original cu rak zoh te uh!http://saktadevelopment.blogspot.kr/2014/01/sdc-kum-dih-report-from-2012-2013.html

 

 

 

Hikaa hin fiang deuh in rak zohhttp://saktadevelopment.blogspot.kr/2014/01/sdc-kum-dih-report-from-2012-2013.html

RELCHAP

Wrestling with God ( Pathian he Ipaih )

Biahmaithi

Paih cu Laimi nih nunphung pakhat ah kan i ngeih ve mi a si. Laimi lawng si lo, miphun dang zong nih an rak ngeih ve. Paih puai achuak balmi nan um maw? Paih bual a co bal tah nan um maw? Yangon thopuai lioah paih ka chuak bal ve. Round khat cu ka tei ve nain round hnihnak tu kha cu ka ttih tuk sunghcia khin kaa pai cang. Zeicatiah a cawngbakmi le a tthawngthawng an rak si.  Kaa paih dihcun ka kut hi thathi in ka samh kho ti lo, ka tha a ka sumh. Paih a rak har ning aa pai bal nihcun nan theih lai. Ke tha, tai tha, ban tha a dih khawh ning. Jacob hi kan mah bantuk misawhsawh te a lo nain mi mak taktak a si. Tam lakte a rak i paih. 

Minung a paih :Nau faphir hrin tikah minute zeimawzat cu an i hlat tawn. Hrin an si ahkhan Jacob nih Esau kedil aa tlaih ti a si. Jacob le Esau cu an nu pawchung in an chuah  tiang an i pai. Jacob cu a chuahpi a unau he zong aa pai, apa cia lila zong he aa paih, ramdang mi a pu Labaan zong a paih. A tei dih cang hna. Cucaah champion cuh dingin Pathian nih a chuah hnawh.

AThawngbik Pathian a paih: A nupi, a fa le, a sal le, a satil he thluachuah mi Canaan ram lei a kir. Retheih thabat cang hnu ah Pathian nih a chuak hnawh i final champion aa cuh cang lai. Esau ralkap 400 nih an rak don ti a theih tikah a ttih tuk cang. Anupi le a sal a satil vialte Jabbok tiva ral ah a kalter hna. Amah lawng in khattalei tiva ral ah a taang. Esau ton lai a tih tuk caah thla acam zong si men lai. Zeitindah ka ton lai tiah planning a suai zong si men lai. Lileng thinphang in a mah lawngte a um. Cu lio ahcun Pathian nih a chuah hnawh. Vawlei thil he thenkhaawh lo in kan buai tuk tawn caah Pathian he kan i tong kho tawn lo ti hi ahmaanmi a si.

Heh cheh tiah mipa le Jacob cu an i pai. Paihpuai pakhat ahhin nazi 2,3 hrawng a rau ko lai. Jacob cu zankhuadei aa pai. Khua deideng cang i, Mipa nih, ka tei ti lo ti a theih tikah Jacob a khelruh a pheh diam. Khelruh cu kan pum a cung le tang a laifang asi. Kan dirnak hrampi asi. Mipa nih Jacob khelruh, a hram a phelh a thluk, a hrawh khi a si. Nain Jacob cu mipa cung lila hngat in a tlu. Jacob a tluk dan hi ka uar tuk. Minung nih kutke tlin kan duh, dam kan duh. Asinain, Jacob cu a khel a tha ti lo. Philh awk tha lo in a nun chung alamkal a bei cang lai. Pathian he aa pai mi hna nun ahcun Pathian hmelchunnak a um theu tawn. Kan nun chung philh awk tha lomi hmelchunnak zong a um kho. Vawlei mit hmuh ahcun aa dawh lo ngai ngai, thangchiah le soisel kan tong. Mitling lo le mihrut zongah an kan hmuh ko lai. Asinain Bawipa hmelchunnak cu kan i thim deuh ding a si ko. Minung nih chambaunak in a kan hmuh zongah Bawipa mithmuh abiapi deuh.

Mipa nih “ka thlah, khua a dei dengcang” a ti nain, “Thluachuah na ka pek lo ahcun kan thlah bal lai lo” a ti. Thluachuah ngeitupa ka paih ti aa theih, Hallelujah. Mipa nih na min hodah si? Jacob tiah a leh. Jacob na si ti lai lo, Israel ti na si cang lai ati. Hi Bible ningcun Israel timi cu “Pathian he aa paimi”  tinak a si. Cun thluachuah mipa tinak zong a si. Jacob nih “na min ka chim” tiah a hal ve. Nain mipa nih a chim duh lo. Pathian hi a min fiang lakin a chim duh ballo. Moses nih a hal zongah khan “keimah cu keimah ka si ko” a ti. Pathian nih a min a chim duh lo nain, thluachuah a pek. Thluachuah ngeitupa ka si tinak a si. Pathian he i paih, Pathian hmuh hi thihnak a si. Jacob nih Pathian ka paih ti fiangte in aa theih nain athlah hlei lo (v-30). Cucaah hmaitonh in Pathian ka hmuh nain ka nung rih a ti i, cu hmun cu Bethel a sak. Thih ding a si nain a thi lo, nunnak thar, thluachuah thar tu ahmuh. Pathian kha zuam cawh len ti loin amah ahkhan a bah tuin i bah cang u sih. Jesuh ah nai bah a si ahcun minthar, sining thar, ruahchannak thar an pek lai. Jesuh I bek chih cu Fahnak le ningzahnak zong an pek kho men. Asinain na sining an thlen hrimhrim lai.

Voikhat cu Lamkal a thiamka Korea ngakchiapa he kan i paih. Duh chung in, hnu le hmai, chuk le cho ka hnuh khawh ko. Asinain, a dermi ka lawhter, cun a tha a chuah tuk lio ah kaa tluk ter i …Ee.. ka tei a ti a va tli i a u a va chimh. A hmai hngal le aa lawmhning amak. Kei zong nihcun, a ka tei taktak loh, kaa titer bia si ka ti nem maam lo. Asung bantuk in ka um ve ko.

Biakomh: Dawtmi u le nau hna, Jacob nih a u Esau, a pa Isak, a pu Labaan a paih a tei dih hna. Vancung mi sawhsawh a si lo, zeizong vialte sertu a thawngmi Pathian zong a tei. Ruat hman! minung nih Pathian cu paih khawh le tei khawh a si taktak maw? “Pathian nih aa sunghter ahcun tei khawh a si ko.” Jesuh kha Rome ralkap pawl nih vailam cungah an thah. Zeitindah Pathian cu ralkap pawl nih an thah khawh? Angai ngai ahcun Ralkap pawl nih Pathian an teiding a si tung lo. Akan dawt caah pei a sinak thumh in Jesuh nih kan caah aa pekchanh biatu pei a si ko cu. Pathian hmuh cu thihnak a rak si nain, amah Pathian tu kha kan hmuhkhawh dingin le kan caah vailam cungah a thi. Cu khrih thihnak a hmu fiangtu caahcun thihnak si lo in Zungzal Nunaktu a si.

Rev.TanCeuThang

RELCHAP

Hmanthlak

RELCHAP

Kan Semnak Din Zung Sakta Khua

 


Sakta dawtu Pu Ram Hmung nih a kan phan piak mi, "Kan Semnak Din Zung
Sakta Khua" cu a tha hrin hrang. Hi hla nihhin khua za ramkip phan Sakta
hrinsor vialte kan i pehthlaih nak fehter chin ko seh!

RELCHAP

Sakta Khrihfa Mi Hmasa Hna

Laimi khrihfa thawhkehnak ttial duh ah cun missionaries cawlcanghnak cu hrelh awk a ttha lo mi a si. Rev. Arthur Carson nih 1901 ah Mission siang inn cu Hakha khua ah a rak derh. Siangngakchia lak ah khrihfa mi hmasa bik cu Shia Khaw a rak si, 1906 ah Rev.Arthur nih tipil a rak pek.  

1914 ah Shia Khaw cu Sakta mission siang inn ah ca chimh tu a rak si. Cu lio mission siang inn cu Pu Hrang Chin nih leikuang a tuahnak khuathar  ti mi hmun ah khin a si. Senthang peng khua lak ah mission siang inn a hmu hmasa bik mi khua cu Sakta kan si. Mission siang inn cawlcanghnak cu Pathian nih thluachuah a pek, 1914/1916 khrihfa a lut mi hna cu; (1)Za Ling (2) Thang Tu (3) Mang Bik (4) Ral Mang (5) Mang Sum  (6) Thawng Luai (7) Chia Bil  (8) Tial Hmung  hna an si. Za Ling hi khrihfa alut hmasa bik mi a si. Hi hna minung pariat hi Senthang peng ah khrihfa mi hmasa an rak si.

Hlan lio cu khrihfa chan a si lo caah mission siang inn ah an fa le siang inn kaiter a duh lo mi nupa an um, a ruang cu khrihfa si lai kha an duh lo caah a si. Pu Thang Tu tuanbia tawi; Khrihfa a si ruang ah hringtu a nu le pa nih hlawt a tong. Sakta khua ah mission siang inn a um lio hrawng i khrihfa a rak si mi hna cu chungkhar rualchan sahlawh hna he i hmuh thiam loin huat a tong mi an um. A si nain an zumh mi Pathian cu fek tein an i tleih, an mah le ti khawh tawk cio in Pathian rian an rak ttuan cio hna.  Rev. Za Ling tu cu 1928 ah Bible siang inn Hakha khua ah a rak kai i, a dih in Senthang peng tiang ah Pathian rian ttuan tu mi hmasa a rak si.

Sakta mission siang inn cu 1917 ral thawh ruang ah 1918 hnu ah cun pehzulh a si ti lo. A si nain a cunglei kan langhter mi khrihfa mi hmasa minung pariat hna nih an mah le ti khawhnak ah Pathian rian an ttuan cio. An rian ttuannak theipar thawng in a tu ah cun a phung in khrihfa kan rak si cio dih cang. 

 By: Pa Ram Tin Sang
Ref :Trials and Triumphs of The Chin Pioneers," (Yangon: MBC press, 2009

RELCHAP